Een operator die tijdens het draaien met de hand een kronkelende spaan uit de machine trekt, wil geen risico nemen. Hij wil tijd winnen. Op dat punt lopen veiligheid en productie op veel werkvloeren uit elkaar.
Veilig verspanen betekent dat iedere operator bij iedere handeling dezelfde volgorde aanhoudt, ook op vrijdagmiddag met een order die nog weg moet. Wilt u eerst nalezen wat verspanen precies inhoudt, dan vindt u dat daar. Dit artikel begint bij de machine zelf.
Veiligheid bij verspanen begint bij de werkwijze
Veel van wat online over verspanen te vinden is, gaat over dienstverlening, duurzaamheid of materiaalkeuze. Over de handeling aan de machine staat veel minder.
Onveilige situaties ontstaan zelden doordat iemand een gevaar niet kent. Ze ontstaan wanneer een bekende stap wordt overgeslagen of onder tijdsdruk wordt aangepast, bijvoorbeeld omdat de meting “straks wel” gebeurt terwijl de spil nog draait.
De scope is hier conventioneel en CNC-draaien en -frezen op uw eigen machines. Andere bewerkingen, zoals lassen, vallen erbuiten.
Dit artikel vervangt ook uw eigen risico-inventarisatie en de handleiding van de machinefabrikant niet. Het laat zien hoe u beide omzet in een werkwijze die uw operators dagelijks volgen.
De belangrijkste risico’s bij conventioneel en CNC-verspanen
Op de werkvloer herkent u de gevaren meestal aan gedrag, nog voordat er iets gebeurt:
- een hand in het werkgebied terwijl de spil nog draait;
- meten terwijl de machine niet stilstaat;
- een werkstuk dat onvoldoende is geklemd;
- lange spanen die met de hand worden verwijderd;
- een CNC-programma dat zonder controle van het eerste stuk wordt gestart.
Elk van deze situaties hoort bij een van de drie categorieën hieronder. De maatregelen volgen in de secties daarna.
Draaiende delen, spanen en losschietende werkstukken
Klauwplaat, spil, frees en boor trekken los materiaal, kleding en haar naar binnen. Spanen zijn scherp en heet, en een werkstuk dat onvoldoende is geklemd, kan bij hoge toerentallen uit de klem schieten.
U herkent het risico aan spanen die zich om werkstuk of gereedschap wikkelen, aan trillingen en aan een geluid dat tijdens de bewerking verandert. Zulke signalen betekenen dat de machine stil moet voordat iemand ingrijpt.
Per machinetype werkt u dit verder uit met risico’s bij conventioneel draaien herkennen en de risico’s en werkinstructies bij conventioneel frezen.
Programma- en gereedschapsfouten bij CNC-machines
Bij CNC verschuift het accent. De machine draait door zonder dat de operator elke beweging volgt, en daardoor wordt een programmafout of een verkeerde nulpuntverschuiving pas zichtbaar op het moment van een aanrijding.
Zo’n aanrijding raakt gereedschap, klem of werkstuk, en delen kunnen daarbij wegschieten. Een verkeerde gereedschapscorrectie geeft hetzelfde resultaat.
De fout zit dus vooraf in het programma of de instelling, terwijl het letsel pas tijdens de eerste doorloop kan ontstaan.
Koelsmeermiddel, nevel en spaanafval van sommige materialen
Koelsmeermiddel is een gezondheidsrisico, omdat de huid er dagelijks mee in aanraking komt en de nevel in de lucht boven de machine terechtkomt. Emulsie en olie op de vloer maken bovendien de standplaats van de operator glad.
Spaanafval verdient aandacht per materiaal. Fijn spaanafval van magnesium is brandgevaarlijk, en dat ontstaat op de plek waar u het niet verwacht: in de spanenbak, onder de machine en in de hoeken rond de afzuiging.
Machinebeveiliging en persoonlijke beschermingsmiddelen
Afschermingen, vergrendelingen en de noodstop zijn technische maatregelen. Ze beschermen uw operator alleen zolang ze aanstaan.
Afschermingen en noodstop: niet omzeilen, wel controleren
Een afscherming die even openblijft voor een snelle controle, is op dat moment geen afscherming meer. Hetzelfde geldt voor een vergrendeling die wordt overbrugd zodat de machine met open deur kan draaien, en dat blijft zelden bij één keer, omdat een tijdelijke oplossing die werkt snel een gewoonte wordt.
Hindert een afscherming het werk, dan hoort de oplossing in de werkwijze of in de afscherming zelf te zitten, nooit in het buiten werking stellen ervan. Laat het melden bij uw leidinggevende een vaste stap zijn.
Controleer aan het begin van de dienst of afschermingen sluiten, of vergrendelingen de machine blokkeren en of de noodstop de machine daadwerkelijk stopzet. Dat kost een minuut en maakt van de beveiliging een gecontroleerde voorziening in plaats van een aanname.
Persoonlijke beschermingsmiddelen per handeling
Welke bescherming nodig is, hangt af van de handeling. Een vaste basis ziet er zo uit:
- veiligheidsbril bij elke bewerking, ook bij het afvoeren van spanen;
- gehoorbescherming waar het lawaai daar aanleiding toe geeft;
- veiligheidsschoenen, zeker bij het hanteren van werkstukken;
- nauwsluitende kleding, zonder loshangende mouwen of koorden;
- opgebonden haar, en geen ringen of kettingen aan de machine.
Handschoenen vragen om een eigen afweging. Bij draaiende delen kan een handschoen worden meegetrokken, waardoor hij gevaarlijker is dan een blote hand. De werkinstructie per machine legt daarom vast wanneer handschoenen wel en niet gedragen mogen worden.
Persoonlijke beschermingsmiddelen nemen het gevaar niet weg. Ze beperken alleen de schade als er toch iets misgaat.
Veilig instellen, klemmen en meten
Tijdens het instellen werken operators het dichtst bij bewegende delen, en de tijdsdruk is dan vaak het grootst. Daarom hoort hier een vaste volgorde, die elke operator op elke machine op dezelfde manier uitvoert.
Machine stilzetten en energie isoleren voordat u ingrijpt
Voordat iemand het werkgebied in gaat om te klemmen, te wisselen, te reinigen of te meten, staat de spil stil en is de energie geïsoleerd. Niemand mag de machine dan per ongeluk kunnen starten, ook niet een collega die de situatie niet ziet.
Meten gebeurt uitsluitend bij stilstand. Een meting op een draaiend werkstuk is niet alleen gevaarlijk, maar ook onnauwkeurig.
Klemming, overstek en toerental controleren voor de start
Na het stilzetten volgt de controle in een vaste volgorde: klemming, overstek, toerental en gereedschap. Het toerental stemt u af op klem en werkstuk, omdat de klemkracht bij hoge toerentallen kan afnemen. Een werkstuk dat bij stilstand stevig zit, kan dus bij het opvoeren van het toerental alsnog losraken.
Een vaste routine verkort bovendien de insteltijd. Een operator die altijd dezelfde stappen doorloopt, hoeft niet te zoeken, niet terug te lopen en niet opnieuw te klemmen, en de controles zijn geen extra handeling meer, omdat ze deel zijn van de instelling zelf. Zonder die routine worden juist de controles geschrapt zodra de klok tikt.
Eerste stuk en CNC-programma controleren voordat de productie start
Een CNC-programma dat zonder controle van het eerste stuk wordt gestart, kan door een verkeerde nulpuntverschuiving of gereedschapscorrectie leiden tot een aanrijding van gereedschap, klem of werkstuk. Een droogloop of een langzame eerste doorloop maakt zo’n fout zichtbaar voordat er schade ontstaat.
Werk daarom met verlaagde aanzet en met de afscherming dicht, en houd de hand bij de stopfunctie. Meet het eerste stuk pas bij stilstand, en geef de productie daarna pas vrij.
Veilig bewerken: spanen en koelsmeermiddel tijdens het proces
Ook als de instelling klopt, blijft er tijdens het draaien of frezen werk dat de operator niet zonder risico kan doen. Het doel is dat niemand daarvoor in het werkgebied hoeft te komen.
Spanen afvoeren zonder met de hand in het werkgebied te komen
Spaanafvoer is een vaste handeling met eigen hulpmiddelen: een haak, een borstel en een spanenbak. De hand gaat nooit het werkgebied in terwijl de machine loopt.
Een operator die tijdens het draaien met de hand spanen uit het werkgebied haalt, of een meting neemt terwijl de spil nog loopt, doet dat om tijd te winnen. Precies die handeling sluit een werkinstructie uit, en dat moet op de eigen machine concreet worden getraind.
Lange, kronkelende spanen zijn bovendien een signaal. Vaak passen aanzet of snijdiepte niet bij het materiaal, en dan lost u het probleem op bij de bron in plaats van bij de spaan. Daarvoor is materiaalkennis bij het verspanen nodig, want elk materiaal vormt andere spanen.
Koelsmeermiddel en nevel beheersen
Behandel koelsmeermiddel als gezondheidsrisico, niet alleen als procesvloeistof. Concentratie, nevel, afzuiging en huidbescherming horen in de werkinstructie, waar die dat vereist, zodat de operator niet zelf hoeft te beslissen wat voldoende is.
Let ook op de spaanafvoer per materiaal. Fijn magnesiumafval bewaart u gescheiden van ander afval, en de werkinstructie legt vast hoe dat gebeurt.
Orde op de werkplek en veilig hanteren van werkstukken
Orde is een veiligheidsmaatregel, geen kwestie van netheid. U ziet het verschil pas als iemand uitglijdt of struikelt.
Vloer, looppaden en hulpmiddelen bij zware werkstukken
Houd looppaden vrij, de vloer vrij van olie en emulsie, en gereedschap op zijn plaats. Een operator die om een pallet of een bak heen moet lopen met een zwaar werkstuk in de hand, loopt een groter risico dan iemand op een vrij pad, en een gladde vloer verergert dat.
Het hanteren van zware werkstukken is een aparte handeling, met eigen hulpmiddelen en een eigen werkinstructie. Wat u met een kraan, takel of ander hulpmiddel kunt verplaatsen, tilt niemand met de hand.
Werkinstructies en risico-inventarisatie: de veilige werkwijze vastleggen
De maatregelen uit de vorige secties werken alleen als ze op papier staan en aan de machine worden getoetst. Dat begint bij de risico-inventarisatie.
Van RI&E naar een werkinstructie per machine
In Nederland vormt de RI&E de basis, in België de risicoanalyse onder de Codex over het welzijn op het werk. Beide beschrijven welke risico’s er zijn en welke maatregelen nodig zijn, maar niet hoe een operator een handeling op een specifieke machine uitvoert.
Vertaal de uitkomsten daarom naar een werkinstructie per machine en per handeling, bijvoorbeeld voor het wisselen van een klauwplaat op één bepaalde draaibank. Die instructie dient ook als trainingsmateriaal op de eigen machine.
Bijna-ongevallen en periodieke controles als leerbron
Wat bijna misging, is het materiaal voor de volgende werkinstructie. Een spaan die bijna in een hand terechtkwam of een werkstuk dat net niet losschoot, laat zien waar de huidige werkwijze niet werkt.
Periodieke controles tonen hetzelfde van de andere kant: ze laten zien of de instructie in de praktijk wordt gevolgd. Wijkt de praktijk af, dan past u de instructie aan of de werkwijze, niet alleen de mensen.
Nieuwe medewerkers veilig inzetbaar maken
Voor opleidings- en HR-coördinatoren is dit het bekendste pijnpunt. De kennis over veilig werken zit bij één of twee ervaren collega’s, en het opschrijven ervan is er nooit van gekomen.
Waarom de kennis van veilig werken bij één of twee ervaren collega’s zit
Wanneer de kennis van een instelling bij één ervaren collega zit, neemt een nieuwe medewerker het zichtbare deel van de handelingen over, maar niet de controles die die collega zelf niet meer als aparte stap ziet. De nieuweling ziet snel werken en kopieert dat tempo, terwijl de zorgvuldigheid eronder verborgen blijft.
Daardoor is uw veiligheid afhankelijk van wie er die dag toevallig meeloopt.
Instructie op de eigen machine, met de eigen werkstukken
Veilige werkwijzen draagt u over op de machine waarop de medewerker straks werkt, met de eigen klemmen en de eigen werkstukken. Daar worden de risico’s uit dit artikel concreet: de afscherming die moet sluiten, de klemming die u controleert en de spaan die u met een haak verwijdert.
Machining Lessons geeft incompany trainingen in conventioneel en CNC-draaien en -frezen, op de eigen machines van de klant, met de eigen werkstukken en het eigen personeel. De trainingen worden geleid door Gerard Kolsteren, die meer dan dertig jaar praktijkervaring heeft. Groepen zijn beperkt tot drie deelnemers, zodat de instructie persoonlijk en direct toepasbaar blijft.
Zo kan de inwerktijd korter worden zonder dat u op veiligheid inlevert. Het helpt ook om CNC-operators zelfstandiger laten werken verantwoord te maken, want wie alleen draait, moet de controles zelf kunnen uitvoeren.
Training lost niet op wat in uw werkinstructies ontbreekt. Zonder vastgelegde werkwijze heeft de trainer niets om te toetsen.
Bekwaamheid aantoonbaar vastleggen en herhalen
Leg per operator en per machine vast welke handelingen hij zelfstandig en veilig uitvoert, wie dat heeft beoordeeld en wanneer. Een algemene verklaring dat iemand is geïnstrueerd, zegt weinig over de klemming van een specifiek werkstuk op een specifieke frees.
Herhaal de beoordeling na een nieuwe machine, een gewijzigde werkwijze of een bijna-ongeval. Zo blijft de lijst een weergave van wat uw mensen kunnen en geen archief.
De volgende stap is klein: kies één machine en leg de veilige werkwijze voor de belangrijkste handelingen vast. Laat die daarna overdragen via incompany training op uw eigen machines, met uw eigen werkstukken en uw eigen medewerkers.
Veelgestelde vragen over veilig verspanen
Mag een afscherming kort openstaan om snel iets te controleren?
Nee. Een afscherming of vergrendeling die tijdelijk buiten werking is, beschermt niemand op het moment dat het misgaat. Zet de machine stil, isoleer de energie en controleer daarna. Hindert de afscherming het werk, meld dat dan, zodat de werkwijze of de afscherming wordt aangepast.
Wanneer mogen operators handschoenen dragen bij het draaien of frezen?
Niet in de buurt van draaiende delen, omdat een handschoen kan worden meegetrokken. Per machine en per handeling legt de werkinstructie vast wanneer handschoenen wel en niet zijn toegestaan, bijvoorbeeld bij het hanteren van scherpe werkstukken op een stilstaande machine.
Wat is het verschil tussen een RI&E en een werkinstructie?
De RI&E in Nederland, of de risicoanalyse onder de Codex in België, beschrijft de risico’s en de benodigde maatregelen voor het bedrijf. Een werkinstructie beschrijft hoe een operator één handeling op één machine uitvoert. U leidt de werkinstructie af uit de uitkomsten van de RI&E.
Hoe verkort een vaste instelroutine de insteltijd?
Een operator die altijd dezelfde stappen in dezelfde volgorde doorloopt, hoeft niet te zoeken en niet opnieuw te klemmen. De controles zijn dan onderdeel van de instelling en worden niet geschrapt onder tijdsdruk. Zo vermijdt u ook correcties achteraf.
Wanneer moet ik de bekwaamheid van een operator opnieuw vastleggen?
Doe dat na een nieuwe machine, een gewijzigde werkwijze of een bijna-ongeval, en op een vast moment dat u zelf in de werkinstructie bepaalt. Leg daarbij per machine en per handeling vast wie de beoordeling deed en op welke datum.