Een ongeval aan een draaibank of freesmachine kost meer dan de gewonde medewerker alleen. De machine staat stil, de order loopt vertraging op en het werkstuk dat in de machine zat, is vaak afgekeurd.
Dit artikel geeft u het overkoepelende kader voor veiligheid bij verspaning: de risico’s, de voorzieningen op de machine en de organisatie eromheen. Verspaning omvat draaien, frezen en boren, zowel conventioneel als op CNC-machines. Bent u of is een nieuwe collega nog niet bekend met wat verspanen precies inhoudt, begin dan daar.
Het artikel over veilig verspanen beschrijft de werkwijze en risico’s op uw machines vanaf de machine zelf. Dit artikel vult dat aan met de organisatorische kant: wie wat beslist, wat er op papier staat en hoe kennis in uw bedrijf blijft.
Wat veiligheid bij verspaning in de praktijk omvat
Veiligheid is geen aparte taak naast het werk. Ze zit in elke klemming, elke gereedschapswissel en elke keer dat een operator een spaan verwijdert. Een storing door een botsing of gebroken gereedschap kost u bovendien productietijd en kwaliteit, ook als niemand gewond raakt.
Veilig werken rust op drie lagen: technische voorzieningen op de machine, persoonlijke beschermingsmiddelen en een vaste werkwijze die iedereen op de werkvloer kent en volgt.
Verantwoordelijkheid van werkgever en operator
De werkgever brengt de risico’s per machine in kaart en instrueert medewerkers daarover. De operator volgt de afgesproken werkwijze en meldt afwijkingen, bijvoorbeeld een afscherming die niet sluit of een klemming die niet vertrouwd voelt.
Beide kanten zijn nodig, want een operator kan alleen melden wat hij herkent, en dat herkennen leert hij pas als u het hem hebt uitgelegd en laten oefenen.
De belangrijkste risico’s bij draaien en frezen op uw machines
Elk risico hieronder hoort bij een situatie die u op de werkvloer kent. Loopt u uw eigen machines langs, dan herkent u er waarschijnlijk meerdere.
Draaiende delen en bewegende onderdelen
Spindels, spanklauwen en roterende werkstukken trekken kleding, haar en handen mee voordat iemand kan reageren. Dat gebeurt meestal bij routinewerk, niet bij bijzondere handelingen.
Herkenbare situaties:
- een operator pakt met de hand een spaan weg terwijl de spindel nog uitloopt;
- een werkstuk is niet voldoende geklemd en komt los bij het aansnijden;
- een lange mouw of loshangende veter komt dicht bij een draaiend onderdeel;
- een operator meet of veegt met een doek bij een draaiende klauwplaat.
De oorzaak is zelden onwetendheid. Meestal is het haast, gewoonte of een werkwijze die nergens is vastgelegd. Hoe u de situaties aan de draaibank risico’s bij conventioneel draaien herkennen laat zien, leest u in het aparte artikel over veilig conventioneel draaien.
Spanen, koelmiddel en gebroken gereedschap
Spanen zijn scherp en bij draaiwerk vaak lang en gekruld. Wie ze met blote hand wegneemt, snijdt zich en wie ze met perslucht wegblaast, schiet ze door de werkplaats.
Koelmiddel veroorzaakt bij langdurig huidcontact irritatie, en nevel in de lucht belast de luchtwegen van de operator en zijn collega’s. Een machine zonder goede afzuiging of een afscherming die niet sluit, vergroot dat probleem.
Gereedschapsbreuk is het derde risico. Een gebroken frees of beitel slingert fragmenten weg met de snelheid van de spindel, en alleen een gesloten afscherming en een veiligheidsbril houden die tegen.
Risico’s die specifiek bij CNC-machines spelen
Bij CNC-machines komen daar risico’s bij die voortkomen uit het programma en de instelling. De machine voert uit wat er staat, ook als dat fout is.
- Verkeerd nulpunt of programmafout: in snelgang leidt dat tot een botsing met de klem, het werkstuk of de spindel, met gereedschapsbreuk als gevolg.
- Handmatig ingrijpen tijdens een lopende cyclus: een operator opent de deur om iets te corrigeren, omdat stoppen en herstarten tijd kost.
- Onbemand draaien zonder controle van het eerste werkstuk: een fout in de instelling herhaalt zich dan in elk volgend werkstuk, zonder dat iemand ingrijpt.
Het eerste werkstuk controleren en de cyclus laten uitlopen voordat iemand de deur opent, kost een paar minuten. Een botsing kost u een stilstaande machine en soms een spindel.
Technische voorzieningen en persoonlijke beschermingsmiddelen
De Arbowet en het Arbeidsmiddelenbesluit stellen eisen aan de veiligheid van machines en aan de manier waarop uw medewerkers ermee werken. In België gelden vergelijkbare eisen onder de Codex over het welzijn op het werk. U hoeft de artikelnummers niet te kennen, maar u moet wel kunnen aantonen dat uw machines aan die eisen voldoen en dat uw mensen weten hoe ze ermee omgaan.
Afscherming, deurvergrendeling en noodstop
Afscherming, deurvergrendeling en noodstop zijn voorwaarden om te mogen draaien. Ze worden niet overbrugd, ook niet voor een snelle correctie en ook niet ‘even’ voor één werkstuk, omdat juist die ene keer het ongeval gebeurt waarvoor de voorziening is gemaakt.
Na onderhoud of reparatie worden ze teruggeplaatst en gecontroleerd voordat de machine weer in productie gaat. Een deurschakelaar die tijdens een storing is overbrugd en daarna vergeten, is een bekend en vermijdbaar scenario.
Test de noodstop en de deurvergrendeling op vaste momenten, en leg vast wie dat doet.
Kleding en persoonlijke beschermingsmiddelen per bewerking
Persoonlijke beschermingsmiddelen komen na de technische voorzieningen. Ze vervangen een ontbrekende afscherming niet. Dit zijn de basisregels:
- Veiligheidsbril: altijd bij de machine, ook voor wie alleen meekijkt.
- Gehoorbescherming: op de plekken waar het geluidsniveau dat vraagt.
- Nauwsluitende kleding: geen wijde mouwen, geen loshangende bandjes.
- Haar opbinden en geen sieraden: ringen, kettingen en horloges blijven af.
- Geen handschoenen bij draaiende delen.
Een operator die bij een draaibank handschoenen draagt, kan met de handschoen in een draaiend onderdeel getrokken worden. Daarom geldt bij draaiende delen een vaste regel: geen handschoenen.
Bij het hanteren van ruwe of scherpe onderdelen zijn handschoenen juist wenselijk, zolang ze de machine niet in gaan en de operator ze uitdoet voordat hij bij bewegende delen komt. Maak dat onderscheid per bewerking duidelijk, zodat niemand moet gokken.
Veilig instellen, gereedschap wisselen en onderhouden
Bij instellen en gereedschap wisselen werkt de operator het dichtst bij bewegende delen, omdat hij dan handmatig bij de klem, het gereedschap en het werkstuk komt. Een vaste volgorde voorkomt dat dit moment afhangt van wie er toevallig aan de machine staat.
Energie vrijgeven en vergrendelen tijdens onderhoud
Bij onderhoud en reparatie geldt: energiebron uitschakelen, vergrendelen en markeren. Het slot hoort bij de persoon die aan de machine werkt, zodat niemand de machine kan starten terwijl iemand binnen staat.
Ook een korte correctie aan een lopende machine is niet toegestaan, omdat een spindel of as bij het minste signaal kan bewegen en de operator zijn handen dan al in het werkgebied heeft.
Het kost u een paar minuten extra per ingreep. Een gewonde hand kost u veel meer.
Klemmen, meten en gereedschap wisselen bij stilstand
De volgorde bij het instellen is overal dezelfde:
- machine stilzetten;
- klemming controleren;
- meten bij stilstand;
- pas daarna starten.
Wie bij draaiende spindel meet, krijgt bovendien een onbetrouwbare meting, dus de veilige volgorde en de betere meetuitkomst vallen samen.
Die vaste werkwijze helpt ook bij het insteltijden verlagen. Een operator die elke keer dezelfde stappen doorloopt, kent zijn insteltijd beter, vergeet minder en hoeft minder te herstellen. Veiligheid en een voorspelbare insteltijd komen zo uit dezelfde gewoonte voort.
Organisatorische maatregelen: RI&E, werkinstructies en bevoegdheden
Technische voorzieningen en beschermingsmiddelen werken alleen als de organisatie ze ondersteunt. Hier zit in de praktijk het grootste verschil tussen bedrijven die op papier veilig zijn en bedrijven waar het op de werkvloer klopt.
De RI&E als uitgangspunt per machine
De Arbowet verplicht werkgevers in Nederland tot een risico-inventarisatie en -evaluatie (RI&E) en tot het informeren en instrueren van medewerkers over de risico’s van hun werk. In België vraagt de Codex over het welzijn op het werk om een vergelijkbare risicoanalyse.
Stel de RI&E niet alleen voor het bedrijf als geheel op, maar per machine of bewerking. Een conventionele draaibank kent andere risico’s dan een CNC-freesmachine met paletwisselaar. Een goede RI&E bevat:
- de risico’s per machine of bewerking;
- een plan van aanpak met benoemde verantwoordelijken;
- bijna-ongevallen als input, omdat die laten zien waar het bijna misging;
- een vaste herziening bij elke wijziging in machine of werkwijze.
Een RI&E die in een la ligt en na een nieuwe machine niet is bijgesteld, beschermt niemand.
Werkinstructies die aan de machine gebruikt worden
Vertaal de uitkomsten van de RI&E naar korte werkinstructies die bij de machine hangen. Stel ze samen met de operators op, want zij weten waar het in de praktijk misgaat. Een instructie behandelt klemming, spaanverwijdering en noodacties en past op één pagina.
Een instructie zonder oefening op de eigen machine blijft theorie. Hoe zo’n instructie er per bewerking uitziet, laten de werkinstructies voor conventioneel frezen zien.
Bevoegdheden: wie welke machine mag bedienen
Een bevoegdheidsoverzicht legt per machine vast wie zelfstandig mag werken. Wie een operator beoordeelt, bepaalt u zelf, maar het moet iemand zijn die de bewerking beheerst en het werk aan de machine kan volgen, bijvoorbeeld uw ervaren vakman of een externe trainer. Leg ook vast wanneer de beoordeling wordt herhaald, bijvoorbeeld na een lange afwezigheid of een nieuwe machine.
Zo weet iedere ploegleider wie een bepaalde machine zelfstandig mag bedienen en wie nog begeleiding nodig heeft. Dat overzicht vervangt de RI&E niet: het zegt wie mag werken, niet of de machine zelf veilig is.
Kennisoverdracht en veilig inwerken van nieuwe medewerkers
Veilige werkwijzen blijven alleen in een bedrijf als ze niet van één persoon afhangen. Bij veel machinebedrijven zit die kennis in het hoofd van een of twee ervaren medewerkers, en dat is een veiligheidsrisico dat u niet in de RI&E terugvindt.
Nieuwe medewerkers veilig laten inwerken op de machine
Een nieuwe operator leert een machine vaak van de collega naast zich, met diens eigen gewoontes bij spaanverwijdering of klemmen. Zonder vaste werkinstructie neemt de nieuwe medewerker zo een andere veiligheidsmethode over dan de rest van de ploeg.
Een inwerkplan voorkomt dat. Het bevat:
- een vaste inwerkbegeleider, die de werkinstructies kent en volgt;
- een toets op de eigen machine, voordat de nieuwe medewerker zelfstandig werkt;
- een herhalingsmoment, waarop u terugkijkt wat er in de praktijk is blijven hangen.
Zo wordt een nieuwe medewerker sneller productief én veilig, omdat hij vanaf de eerste dag dezelfde werkwijze leert als zijn collega’s.
Kennis die bij één of twee ervaren medewerkers zit
Wat gebeurt er als uw ervaren operator ziek is, vertrekt of tijdelijk niet beschikbaar is? Dan verdwijnt niet alleen zijn productiviteit, maar ook zijn manier van klemmen, zijn gevoel voor een afwijkend geluid en zijn gewoonte om de deur pas te openen als de spindel stilstaat. Niets daarvan staat op papier.
Leg die kennis vast in werkinstructies en laat de ervaren medewerker haar overdragen terwijl hij nog aan het werk is. Praktijkervaring is daarvoor de beste bron, maar alleen als iemand haar uitschrijft en voordoet.
Training op uw eigen machines en met uw eigen producten
Praktijktraining op uw eigen machines, met uw eigen werkstuk en uw eigen klemmen, draagt kennis het best over. Machining Lessons geeft incompany training op de eigen machines van de klant, met de eigen producten en medewerkers. Veiligheidsinstructie wordt daardoor gegeven op de machine waar het werk plaatsvindt, niet in een klaslokaal.
De groepen bestaan uit maximaal drie deelnemers, zodat de instructie persoonlijk en direct toepasbaar blijft. Het bedrijf wordt geleid door Gerard Kolsteren, die meer dan dertig jaar praktijkervaring heeft in conventioneel en CNC-verspanen. Zijn adviezen sluiten daardoor aan op de werkplek in plaats van op algemene theorie.
Wilt u zien hoe dat uitpakt voor uw ploeg, lees dan hoe u een CNC-operator zelfstandiger maken kunt aanpakken. Let op: training maakt een machine niet veilig waar een afscherming ontbreekt. Dat is een technisch probleem dat u eerst oplost.
Veiligheid borgen op uw werkvloer: eerste stappen
U hoeft niet alles tegelijk aan te pakken. Begin bij één machine en werk van daaruit door.
Een startlijst voor de eigen werkvloer
- RI&E of risicoanalyse van één machine nalopen en bijstellen waar de machine of werkwijze is veranderd;
- één werkinstructie samen met de operators opstellen en bij de machine ophangen;
- een bevoegdheidsoverzicht maken: wie mag welke machine zelfstandig bedienen en wie beoordeelt dat;
- afscherming, deurvergrendeling en noodstop controleren en vastleggen wie dat herhaalt;
- bijna-ongevallen laten melden en bij de volgende herziening meenemen.
Wilt u de veiligheid op uw eigen werkvloer laten beoordelen en uw operators op de eigen machines laten trainen, dan is de incompany CNC-opleiding op uw eigen machines de logische vervolgstap. De training vindt plaats bij u, met uw eigen producten en medewerkers, in groepen van maximaal drie deelnemers.
Veelgestelde vragen
Mogen operators handschoenen dragen bij draaien en frezen?
Niet bij draaiende delen. Een handschoen kan door een spindel, klauwplaat of frees worden gegrepen en trekt de hand mee. Voor het hanteren van ruwe of scherpe onderdelen zijn handschoenen wel gewenst, zolang de operator ze uitdoet voordat hij bij bewegende delen werkt.
Mag een afscherming of deurvergrendeling kort worden overbrugd voor een snelle correctie?
Nee. Afscherming, deurvergrendeling en noodstop zijn voorwaarden om te mogen draaien. Een correctie aan een lopende machine met een overbrugde voorziening is precies de situatie waarvoor die voorziening is gemaakt. Zet de machine stil, vergrendel de energiebron en voer de correctie dan uit.
Wat is het verschil tussen een RI&E en een risicoanalyse?
Inhoudelijk doen ze hetzelfde: risico’s in kaart brengen en maatregelen vastleggen. In Nederland heet het een RI&E op grond van de Arbowet, in België een risicoanalyse op grond van de Codex over het welzijn op het werk. In beide gevallen werkt u het beste per machine of bewerking en stelt u het document bij na elke wijziging.
Wie beoordeelt of een operator zelfstandig een machine mag bedienen?
Dat bepaalt u zelf, maar het moet iemand zijn die de bewerking beheerst en de operator aan de machine heeft gezien. Dat kan een ervaren vakman uit uw bedrijf zijn of een externe trainer. Leg de beoordeling en het moment van herhaling vast in het bevoegdheidsoverzicht.